Vendanges in Vayots Dzor: een verslag van de wijnoogst

Gepubliceerd op 2024-09-30 · Bijgewerkt op 2026-04-27

De geur van de ochtend

Het was de geur die ik niet had verwacht. Je ruikt de gisting al vanaf de weg voordat je de wijnmakerij ziet — een warme, gistige zoetheid die in de septemberlucht hangt, komend uit de richting van de Areni-vallei waar de persen al sinds vroeg in de ochtend draaiden. Ik ben bij een paar oogsten geweest in mijn leven, in Frankrijk en in Georgië, en de geur is altijd hetzelfde: oud, licht alcoholisch en onmiskenbaar verbonden met de transformatie die plaatsvindt in die betonnen vaten.

We arriveerden bij Hin Areni om 8:00 uur op de tweede zaterdag van de oogst, die in 2024 rond de 21ste september viel. De timing varieert een week of twee afhankelijk van het jaar — je wilt de wijnmakerijen controleren voordat je een reis specifiek voor de oogst boekt — maar eind september is consequent het juiste moment. De druiven waren in de voorafgaande week geplukt en sommige kwamen nog binnen vanuit de verste percelen terwijl we de binnenplaats inliepen.

Hin Areni is een van de oudste gelicentieerde wijnmakerijen in de moderne wijnmakerij-revival van Armenië. De naam betekent “oud Areni” in het Armeens, een verwijzing naar de oude druivenrassen waarop de wijnmakerij zich specialiseert — voornamelijk Areni Noir, de inheemse rode variëteit die ook de nabijgelegen Areni-1-grot haar naam gaf toen archeologen er bewijs van 6.000 jaar oude wijnmakerij binnenin vonden. Als je iets over Armeense wijn hebt gelezen, ben je beide namen tegengekomen.

De oogst bij Hin Areni

De eigenaar ontmoette ons op de binnenplaats, leidde ons door het ontvangstgebied waar de nieuw aangekomen Areni Noir-trossen op een lange metalen tafel werden gesorteerd — bladeren verwijderd, beschadigd fruit weggegooid — en toonde ons vervolgens de persruimte en de gisttanks. De uitleg was in het Armeens, vertaald door onze gids, maar het proces had minimale vertaling nodig: je kon de paarsgekleurde handen van de werkers zien, de zachte pneumatische pers, de jonge most die door doorzichtige plastic slangen in roestvast stalen tanks vloeide.

Wat ik opmerkte was de zachtheid van het persen. Moderne wijnmakerij op dit niveau maakt gebruik van laaginterventie-benaderingen: koud bezinken, minimaal zwavel, temperatuurgecontroleerde gisting. De wijnmakerij werkt met een druif die over millennia is geëvolueerd in dit specifieke klimaat en deze bodem, en de aanpak is te ondersteunen in plaats van te corrigeren.

Na de rondleiding zaten we in een kleine kamer naast de kelder voor een proeverij. Drie vintages van de Areni Noir, plus een wit gemaakt van Voskehat-druiven, plus een dessertwijn van late oogst die stroperig en buitengewoon was. De proefnotities die ik nam waren nutteloos — ik was te afgeleid door het gesprek en de omgeving — maar ik herinner me de Areni Noir 2021 als hebbende een kwaliteit van gedroogde granaatappel en bergkruid die ik in wijn van nergens anders had tegengekomen.

Trinity Canyon Vineyards

In de middag reden we de korte afstand naar Trinity Canyon Vineyards, een nieuwere operatie dramatisch gelegen tegen de rode kliffen van de Gnishik-canyon. Als Hin Areni geworteld en oud aanvoelt, voelt Trinity Canyon ontworpen aan: de proefruimte is modern, de architectuur doelbewust, het uitzicht op de canyon opzettelijk omlijst door grote ramen.

De wijn bij Trinity Canyon is ook uitstekend — hun Areni Noir-Syrah-blend was een verrassing, de Syrah voegt lichaam en peper toe zonder het eigen karakter van de inheemse druif te overweldigen. De wijnmaker, die wat Engels sprak, legde uit dat ze nog steeds experimenteerden met de verhouding, en dat de eerste twee vintages behoorlijk van elkaar verschilden terwijl ze de blend kalibreerden.

Ik kocht twee flessen om mee terug te nemen naar Yerevan. Het proefruimtepersoneel wikkelde ze in krantenpapier en stuurde me weg met een klein potje druivenstroop van de oogst.

Druiven treden en het Areni Wijnfestival

Het Areni Wijnfestival, dat doorgaans op de eerste zaterdag van oktober plaatsvindt, is de zichtbare viering van wat we in september zagen voorbereiden. Duizenden bezoekers zakken af op het dorp voor traditioneel druiven treden, open dagen van wijnmakerijen, muziek, eetstalletjes en de algemene feestelijkheid van het oogstseizoen.

Ik was er een week voor het eigenlijke festival, maar meerdere wijnmakerijen deden al informele treedevenementen voor groepen die van tevoren hadden gereserveerd. We deden mee bij een kleine familieproducent — niet een wijnmakerij in de formele zin, maar een boer met meerdere hectare en een kelder onder zijn huis — waar we onze schoenen uittrokken, in een grote stenen trog klommen en twintig minuten druiven stampten terwijl de jongste dochter van de familie ons gadesloeg met een mengeling van amusement en lichte minachting die volledig terecht was.

Het sap dat uit dit proces vloeit — de vrij-lopende most, geperst door voeten in plaats van machines — produceert een bijzonder zachte, laag-tanninewijn, omdat de voet veel zachter is dan welke pers ook. De familie hield deze most apart, liet hem gisten in een klei-kvevri begraven in de keldervloer, om een kleine hoeveelheid natuurwijn te produceren die nooit zou worden verkocht en slechts kort werd vermeld, in een toon die suggereerde dat het niet bepaald onze zaak was.

Lavash en de lange tafel

De middag verlengde zich in de avond. De familie wiens wijngaard we hadden geholpen stampten bracht een lange tafel onder de wijnranken voort: lavash gebakken op een tonir terwijl we toekeken, vers uit de aardoven gehaald en over een kussen gedrapeerd om te koelen; groentegerechten; een schaal tolma in hun laatste week van het seizoen; en een schotel churchkhela, de walnoot-en-druivensap-lekkernij als donkere worstjes geregen.

De cognac verscheen op een gegeven moment na de lavash — zelfgemaakt, in een naamloos flesje gebracht, zonder ceremonie in kleine glazen geschonken. Hij was zoet en ruw en smaakte naar de druiven die we drie uur eerder hadden gestampt. Niemand vroeg of we meer wilden voor ze bijschonken.

Dit is het deel van de oogst dat je niet kunt boeken op een tour: de lange tafel in het afnemende septemberlicht, het specifieke gewicht van gastvrijheid dat Armeense familieproducenten uitstrekken naar bezoekers die naast hen hebben gewerkt, het gevoel dat de wijn en het eten en de cognac geen aparte dingen zijn maar uitdrukkingen van dezelfde relatie met dit specifieke stuk grond.

Het verhaal van Areni Noir

De druivensoort die centraal staat in de Vayots Dzor-wijnrevival is Areni Noir, en de achtergrondverhaal is het waard te begrijpen omdat het proeven van de wijn een ander soort ervaring maakt. De Areni-1-grot, die twee kilometer van het dorp Areni ligt in de canyon-wand, bevatte bewijs van wijnmakerij daterend van circa 4.100 v.Chr. toen archeologen hem in de late jaren 2000 opgroeven. De druivenpitten die in de oude persen werden gevonden werden geïdentificeerd als genealogisch verwant aan de Areni Noir-variëteit die vandaag in dezelfde vallei wordt geteeld.

Dit is geen marketingverhaal. Het is archeologie. De implicatie — dat een wijntradite heeft voortgebestaan in deze specifieke vallei, met deze specifieke druif, voor meer dan zes duizend jaar — is een van de opmerkelijkere gevallen van agrarische en culturele continuïteit ergens ter wereld. De wijngaarden die ik doorstak met de eigenaar van Hin Areni zijn uiteraard niet dezelfde wijngaarden. Maar het terroir — de vulkanische bodem, de hoogte, de specifieke combinatie van zon en berglucht — is hetzelfde. De genetische lijn van de druif is continu.

Wanneer je een Areni Noir proeft uit deze vallei, proef je iets dat werkelijk verbonden is aan de oudst bekende wijnmaaklocatie ter wereld. Dat is een legitieme reden voor de wijn om anders te smaken.

Noravank en de bredere wijnroute

Geen bezoek aan Areni in het oogstseizoen is compleet zonder een stop bij klooster Noravank, 9 kilometer omhoog de Amaghu-canyon vanuit het dorp. Het klooster, gebouwd in de 13de en 14de eeuw op een smalle richel boven de canyon-bodem, is een van de meest dramatisch gelegen religieuze gebouwen in Armenië. De gebeeldhouwde gevels van de Surb Astvatsatsin-kerk — een tweelaagse structuur met een buitengewone stenen trap die naar de bovenste ingang omhoog gaat — zijn een van de mooiste voorbeelden van middeleeuws Armeens decoratief beeldhouwwerk ergens.

In late september is het licht op de rode kliffen van de Amaghu-canyon bijzonder goed: een warme, late-middag gloed die de tufwanden vlammend maakt en het klooster er tegenaan lijkt te laten zweven. Ik bezocht het op de namiddag van onze tweede dag, na het druiven stampen, en de combinatie van wijn-vochtige handen en dat specifieke licht maakte het bezoek rijkelijk verbonden met de plek voelen in plaats van tourist-afstandelijk.

De 8 kilometer rijdende omhoog de canyon vanuit de Areni-afslag is kronkelend en dramatisch; rij langzaam en stop waar de canyon-wanden dicht zijn, want de geologie is interessant op ooghoogte evenals van een afstand.

De Areni-1-grot

De Areni-1-grot ligt ongeveer twee kilometer van het dorp, zichtbaar in de klif boven de weg. Hij trok internationale aandacht in 2010 toen archeologen die binnenin werkten bewijs vonden van wijnmakerij daterend van circa 4.100 v.Chr. — druivenpitten, een wijnpers, gisttanks en opslagkruiken. Op het moment van de ontdekking was het de oudst bekende wijnmakerij ter wereld.

De grottrip (rond 2.000 AMD per persoon per 2024) duurt ongeveer 30-40 minuten en omvat de hoofdkamer waar de wijnmakerij werd gevonden, naast artefacten uit latere bewoningstijdperken. De gids legt de opgravingbevindingen en het belang van de Areni Noir-verbinding uit — dezelfde druivensoort die in de loop van millennia in deze vallei evolueerde werd in die oude kuilen gevonden. Als oorsprongsverhalen gaan, is het overtuigend.

Praktische noten voor oogsttoerisme

De Areni-bestemmingspagina heeft de volledige wijnmakerij-lijst en contactinformatie. Voor het Areni Wijnfestival (doorgaans de eerste zaterdag van oktober), boek accommodatie in Yeghegnadzor of Jermuk ruim van tevoren — het dorp Areni heeft zeer beperkte logies en loopt volledig vol in de dagen voor het festival. Yeghegnadzor ligt 15 kilometer noordwaarts en Jermuk is ongeveer 50 kilometer naar het oosten; beide zijn redelijke overnachtingsbases met hun eigen interesse.

Hin Areni en Trinity Canyon bieden oogstbezoeken met voorafgaande reservering; e-mail is de meest betrouwbare manier om te boeken. Meerdere operators in Yerevan voeren gestructureerde wijnroutetours uit die de Areni-1-grot, klooster Noravank en twee of drie wijnmakerijen in één dag omvatten — een redelijke introductie tot het gebied, al kan het de ervaring van een langzame oogstdag doorgebracht met één familie niet nabootsen.

De rit van Yerevan naar Areni duurt ruwweg 90 minuten op de M2 door het zuiden via de Araratvallei — een rit die Khor Virap passeert met zijn uitzicht op de Ararat en de steeds spectaculairdere canyon-landschappen van Vayots Dzor inrijdt.

De gids over de provincie Vayots Dzor behandelt de volledige reikwijdte van wat er beschikbaar is: de wijnmakerijen, de grot, Noravank, de thermale bronnen van Jermuk en de hoge Selim-karavanserapas. De rode kliffen van Noravank in het laat-september-oogstlicht zijn de rit waard onafhankelijk van de wijn, hoewel de twee dingen samen beter zijn dan elk afzonderlijk.