Charles Aznavour Square: een Yerevan-monument

Een klein plein met een buitensporig verhaal

In een stad vol monumenten en gedenktekens is Charles Aznavour Square een van de meest intieme. Het is een klein voetgangersplein op Abovyan Street, voor het Sovjet-tijdperk Cinema Moskva-gebouw, net ten noorden van Republic Square. Het plein zelf is onopvallend van afmeting — een paar honderd vierkante meter bestrating, wat bankjes, de Sovjet-modernistische gevel van de bioscoop als achtergrond. Maar het bronzen standbeeld in het midden ervan, onthuld in 2014, markeert de aanwezigheid van de internationaal bekendste Armeniër die ooit heeft geleefd.

Charles Aznavour — geboren als Shahnour Vaghinag Aznavourian in Parijs in 1924 als kind van Armeense immigrantenouders, gestorven in Alphen-sur-Rhône in 2018 op 94-jarige leeftijd — was een zanger, songwriter, acteur en humanitair wiens carrière zeven decennia besloeg en die meer dan 1.300 liedjes in acht talen opnam. Hij verkocht meer dan 100 miljoen platen. In 1998 werd hij via een online enquête verkozen tot “Entertainer of the Century”. En voor Armeniërs overal was hij meer dan een entertainer: hij was het gezicht van de Armeense identiteit in de Franstalige wereld, en de persoon die in Armenië’s donkerste uur opdaagde.

Aznavours Armeense wortels

De familie Aznavourian was afkomstig uit de Armeense gemeenschap van Akhaltsikhe, Georgië — een van de significante Armeense diaspora-gemeenschappen buiten het historische Armenië. Zijn vader, Misha Aznavourian, was een zanger; zijn moeder, Knar Baghdassarian, was actrice. Ze emigreerden in de jaren twintig naar Parijs, deel van de grote golf Armeense vluchtelingen die ontheemd waren door de Genocide van 1915 en de nasleep ervan.

Aznavour groeide op in de Armeense wijk van Parijs — de gemeenschap die zichzelf na de Genocide in Frankrijk had herbouwd, haar taal, kerk en culturele identiteit bewarend. Hij werd tweetalig opgevoed in het Armeens en Frans, en het Armeense bewustzijn dat hij in die gemeenschap opnam verliet hem nooit.

Zijn professionele naam, Aznavour, werd gesuggereerd door Édith Piaf (onder wiens management hij vroeg in zijn carrière werkte) als een vereenvoudiging van Aznavourian. De Franstaligheid van de naam verduisterde de Armenisheid van de identiteit niet: Aznavour identificeerde zich consequent en publiekelijk als Armeniër, sprak Armeens en engageerde zich zijn leven lang met Armeense politieke en culturele belangen.

De aardbeving van 1988 en Aznavours reactie

Op 7 december 1988 trof een aardbeving van magnitude 6,8 het Sovjet-Armenië en doodde meer dan 25.000 mensen en verwoestte de steden Gyumri (destijds Leninakan) en Spitak. Het was een van de dodelijkste aardbevingen van de 20ste eeuw, en het trof een Sovjet-republiek waarvan de middelen voor rampenrespons totaal ontoereikend waren.

Aznavours reactie was onmiddellijk en persoonlijk. Binnen dagen na de aardbeving organiseerde hij hulpconcerten en fondsenwerving in Frankrijk. Hij richtte de organisatie Aznavour pour l’Arménie (Aznavour voor Armenië) op en zamelde tientallen miljoenen francs in voor aardbevinghulp en wederopbouw. Hij deed meerdere bezoeken aan het rampgebied en weigerde zijn betrokkenheid als symbolisch te beschouwen — hij begeleidde de hulpverlening, engageerde zich met wederopbouwplannen en bleef jarenlang voor Armenië’s herstel pleiten nadat de internationale media-aandacht was verdwenen.

De organisatie die hij oprichtte werd een permanente instelling en bleef Armeense belangen steunen — aardbevingherstel, sociale welzijnsprogramma’s, onderwijsinitiatieven — ver voorbij de onmiddellijke crisis. Schattingen van de totale via zijn inspanningen ingewonnen fondsen variëren van 30 tot 50 miljoen Amerikaanse dollar.

De dankbaarheid die dit genereerde in Armenië is niet overdreven. In een land dat in 1988 nog deel uitmaakte van een instortend Sovjet-systeem zonder internationale hulpmechanismen was Aznavours snelle en genereuze persoonlijke betrokkenheid een reddingslijn. Het plein en het standbeeld zijn uitdrukkingen van een schuld die Armeniërs oprecht voelen.

Aznavour als pleitbezorger voor erkenning van de Genocide

Buiten de aardbevinghulp was Aznavour een van de meest prominente internationale pleitbezorgers voor officiële erkenning van de Armeense Genocide van 1915. Hij lobbyde publiekelijk voor Franse erkenning (bereikt in 2001), getuigde voor internationale organen en gebruikte zijn beroemdheid om bewustzijn over de Genocide te vergroten in landen waar het weinig bekend was.

De erkenning van de Armeense Genocide door Frankrijk in 2001 was een mijlpaalmoment; Aznavours decennia van pleitbezorging waren een significante factor in die politieke uitkomst. Hij werd in 1995 benoemd tot Erevertegenwoordiger van Armenië in Zwitserland, een van de verscheidene formele erkenningen van zijn dienst aan Armenië door de Armeense regering.

Zijn lied “Ils sont tombés” (“Zij zijn gevallen”), geschreven als reactie op de Genocide, is een van de krachtigste artistieke reacties op de gebeurtenis en blijft een centraal referentiepunt in het Armeense culturele geheugen.

Het standbeeld en het plein

Het bronzen standbeeld van Aznavour op het plein werd gebeeldhouwd door Armeense beeldhouwer David Yerevanian en onthuld op 24 mei 2014 — een datum gekozen voor culturele betekenis (24 april is Armeense Genocide Herdenkingsdag; mei-herdenkingen volgen). Het standbeeld beeldt Aznavour af als jonge man, in zijn uitvoerhouding — hoofd iets omhoog, armen iets open, de kenmerkende houding van een chansonnier in vol zingen.

De keuze van locatie — voor Cinema Moskva, een van de Sovjet-tijdperk modernistische gebouwen die dit deel van Yerevan kenmerken — was opzettelijk. Het bioscoopgebouw, nu soms Cinema Moskva en soms anders vernoemd na diverse eigendomsveranderingen, is een beton-en-glas-structuur uit de jaren zeventig; de juxtapositie van het standbeeld van een Frans-Armeense chanteur tegen deze Sovjet-achtergrond is typisch Yerevan — de botsing van verschillende tijdperken en culturele registers die de stad gewoonlijk produceert.

Het plein zelf werd in 2001 naar Aznavour vernoemd, voordat het standbeeld werd opgericht. Sinds de installatie van het standbeeld is het een standaardmonument geworden op Yerevan-stadswandelingen en een verzamelpunt voor toeristen die het standbeeld fotograferen voor de bioscoopgevel.

Aznavours relatie met Yerevan

Aznavour bezocht Armenië meerdere malen tijdens zijn leven. Zijn eerste bezoek, in 1962, was aan het Sovjet-Armenië — een zeldzaam cultureel contact tussen de diaspora en de Sovjet-republiek tijdens de Koude Oorlog. Latere bezoeken werden frequenter na de onafhankelijkheid in 1991, en de aardbevinghulpwerk van 1988–1990 bracht hem herhaaldelijk naar Yerevan en Gyumri.

Hij beschreef zijn relatie met Armenië in interviews als emotionele identificatie — hij groeide er niet op, had er niet gewoond, maar voelde het als thuisland op de manier die diaspora-Armeniërs typisch doen: via taal, via de verhalen van grootouders, via de kerk, via het bewustzijn van verlies. “Elke Armeniër draagt twee thuislanden,” zei hij in een bekend interview: “het land waar ze wonen en Armenië.”

Aznavours laatste bezoek aan Yerevan was in 2018, een paar maanden voor zijn dood in oktober van dat jaar. Hij gaf een afsluitend concert, werd ontvangen door de Armeense president en bezocht het Genocide Memorial bij Tsitsernakaberd. Hij stierf op 94-jarige leeftijd nadat hij staatsbegrafenis-eerbewijzen had ontvangen van zowel Frankrijk als Armenië.

Wat er in de buurt te doen is

Het plein ligt op Abovyan Street, een van Yerevans belangrijkste culturele en commerciële straten. Binnen 10 minuten lopen:

• Republic Square en Historisch Museum: 5 minuten naar het zuiden
• Vernissage-vlooienmarkt: 5 minuten naar het zuiden (alleen weekenden) — zie de Vernissage-gids
• Parajanov Museum: 10 minuten naar het oosten — zie de Parajanov Museum-gids
• Operagebouw: 8 minuten naar het noorden op Mashtots Avenue — zie de opera en ballet-gids
• Cascade Complex: 12 minuten naar het noorden — zie de Cascade-gids

De Armeens-apostolische kerk van Katoghike (een van de oudste kerken in Yerevan, deels 13de-eeuws) ligt op 5 minuten lopen naar het oosten op Abovyan — een opmerkelijke overleving in de Sovjet-herbouwde stad, de moeite waard voor een korte stop.

De diaspora-traditie die Aznavour vertegenwoordigt

Aznavour Square is, in een bredere zin, een monument voor de Armeense diaspora — de 5–8 miljoen Armeniërs die buiten Armenië wonen, voornamelijk in Frankrijk, de Verenigde Staten, Libanon, Rusland en Argentinië. De verbinding van de diaspora met Armenië is cultureel centraal geweest sinds 1915: het bewaarde de taal, de kerk, de politieke belangenbehartiging en het culturele leven dat anders misschien was uitgeblust.

Aznavour is de bekendste individuele uitdrukking van wat de diaspora produceerde: een specifiek Armeense gevoeligheid uitgedrukt via een Europese artistieke vorm (het chanson), in een taal (Frans) die niet Armeens is, een publiek bereikend dat niet primair Armeens is, terwijl een onverbroken identificatie met het thuisland wordt gehandhaafd. Die synthese — Frans qua taal en carrière, Armeens qua identiteit en toewijding — is een van de meest interessante en specifiek moderne dingen aan hem.

Voor bezoekers aan de Matenadaran, of aan het Genocide Memorial, of aan een van de andere instellingen in Yerevan die de diepte en continuïteit van de Armeense beschaving vertegenwoordigen, is Charles Aznavour Square het hedendaagse hoofdstuk — het bewijs dat de traditie voortgezet werd in de 20ste eeuw, via de diaspora, door lijden en succes heen, en iets voortbracht dat herkenbaar is als specifiek Armeens.

De hernoeming van het plein: 2001 en de politieke context

Het plein aan de voet van Abovyan Street had vóór 2001 geen bijzondere naam. Het besluit om het naar Aznavour te vernoemen werd genomen door de gemeente Yerevan onder burgemeester Robert Nazaryan, na aanhoudende steun uit de bevolking en de diaspora. De hernoeming viel samen met de formele erkenning van de Armeense Genocide door Frankrijk in januari 2001 — een gebeurtenis waaraan Aznavours decennialange lobbywerk had bijgedragen. De timing was bewust: Yerevan eerde zijn beroemdste diaspora-zoon op het exacte moment dat zijn grootste politieke campagne tot een einde kwam.

De naamgeving van 2001 ging dertien jaar vooraf aan het standbeeld. Ruim een decennium lang was Charles Aznavour Square een naam zonder monument — een plein met een grote naam maar zonder visueel middelpunt. Dat veranderde op 24 mei 2014, toen het bronzen standbeeld van David Yerevanian werd onthuld tijdens een ceremonie waarbij Aznavour zelf, toen 90 jaar oud, aanwezig was. De keuze van de datum — 24 mei in plaats van 24 april, de Armeense Genocide Herdenkingsdag — was een bewuste lichte verzachting: een dag van viering in plaats van rouw, passend bij een man wiens leven een pleidooi was tegen het uitsterven van de Armeense cultuur.

Cinema Moskva: de architectonische achtergrond van het plein

Het gebouw achter het standbeeld is een belangrijk stuk van Yerevans Sovjet-modernistische erfgoed. Cinema Moskva — na de onafhankelijkheid diverse keren hernoemd tot Cinema Nairi, Cinema Rossiya en andere namen, afhankelijk van de eigenaar — werd begin jaren zeventig gebouwd als een van de belangrijkste filmzalen van Yerevan. Op zijn hoogtepunt bood het plaats aan meer dan 800 mensen en draaide het zowel Sovjetproducties als, af en toe, buitenlandse films die door de censuur waren goedgekeurd.

De architectuur is kenmerkend voor het late Sovjet-burgerlijke modernisme: horizontale banden op de gevel, een luifel boven de ingang die beweging en welkom suggereert, en een integratie met de straat die de Sovjet-stedenbouwkundige filosofie van die tijd weerspiegelt. Het gebouw is niet groots, maar wel degelijk — een eerlijke uitdrukking van het optimisme waarmee Sovjet-architecten openbare amusementslocaties ontwierpen voordat het conservatisme van het Brezjnev-tijdperk volledig insloeg.

Na de onafhankelijkheid maakte de bioscoop meerdere fasen door van gedeeltelijke sluiting, renovatie en herbestemming. Vanaf 2026 functioneert hij op beperkte schaal, met enkele filmvertoningen en culturele evenementen. Zijn toekomst is onzeker, zoals die van veel Sovjetgebouwen in Yerevan — niet beschermd, maar ook niet gepland voor sloop, zwevend in de ambiguïteit van het post-Sovjet stadsbeheer.

De juxtapositie — Aznavours standbeeld voor een verbleekte Sovjetbioscoop — is een van de veelzeggendste beelden die Yerevan biedt: de diaspora die de Armeense cultuur in leven hield, herdacht tegen de achtergrond van de staat die haar probeerde in te dammen.

De eetgelegenheden in de buurt en Abovyan Street

Abovyan Street, die van Republic Square noordwaarts voorbij het plein richting de Cascade loopt, is een van de aangenaamste straten voor een avondwandeling in Yerevan. Het stuk direct rond Aznavour Square heeft verschillende eetgelegenheden die het kennen waard zijn:

Tavern Yerevan (aan het nabije Pushkin Street, 5 minuten lopen) is een van de meest constante restaurants van de stad voor traditioneel Armeens eten — dolma, khorovats (barbecue), tolma en de stevige lamsstoofschotels die de ruggengraat van de Armeense thuiskeuken vormen. De setting is oud-Yerevan op een theatrale manier die er toch niet nep uitziet, en de kwaliteit is al jaren betrouwbaar hoog. Reserveren aanbevolen in het weekend.

Sayat-Nova (aan Sayat-Nova Avenue, 8 minuten lopen naar het zuidwesten) is vernoemd naar de grote Armeense dichter en musicus uit de 18de eeuw. Het menu omvat traditionele Armeense gerechten en enkele Georgisch geïnspireerde bereidingen, een weerspiegeling van de Kaukasische culturele overlap. De prijzen zijn gematigd; de sfeer is rustiger en minder op toeristen gericht dan bij de restaurants rond Republic Square.

Langs Abovyan Street zelf zijn de afgelopen tien jaar verschillende cafés en kleine restaurants geopend, een weerspiegeling van de geleidelijke gentrificatie van de buurt. Voor koffie vóór het bezoek aan het plein biedt het cluster van onafhankelijke cafés tussen Abovyan Street en Tumanyan Street betere opties dan de toeristische zone rond Republic Square.

Avondse fonteinshows en het licht in de nacht

Charles Aznavour Square komt in de avond pas echt tot zijn recht. Het monument wordt ‘s nachts verlicht met warme, gerichte verlichting die het bronzen standbeeld een aanwezigheid geeft die het in vlak middaglicht mist. Op zomeravonden vult het kleine plein zich met inwoners van Yerevan — gezinnen, stelletjes, toeristen — en de omliggende straat kent tot laat gestaag voetgangersverkeer.

Republic Square, vijf minuten lopen naar het zuiden, heeft in de zomermaanden zijn muzikale fonteinshows (meestal van mei tot en met september, ‘s avonds vanaf ongeveer 21.00 uur). De fonteinen zijn gesynchroniseerd met muziek — een mix van Armeense klassieke muziek, internationale standards en soms Aznavour zelf. Een avondwandeling van Aznavour Square naar Republic Square voor de fonteinshow combineren is een van de eenvoudigste en bevredigendste avonden die Yerevan te bieden heeft, en het kost niets.

Het beste licht om het Aznavour-standbeeld te fotograferen is het gouden uur vóór zonsondergang (rond 18.00–19.30 uur in de zomer), wanneer warm licht het brons en de bioscoopgevel erachter raakt. Het standbeeld kijkt grofweg naar het oosten, dus het middaglicht uit het westen valt van opzij op het beeld. Bij het vallen van de avond neemt de kunstmatige verlichting het over; het effect is anders maar even fotogeniek.

Fotografie en wandelstraal

Voor fotografie biedt het gebied rond Aznavour Square verschillende hoeken. De meest gefotografeerde opname is het standbeeld vanuit het zuiden, met de gevel van Cinema Moskva erachter. Een bredere opname van de overkant van Abovyan Street toont het standbeeld in stedelijke context. Voor architectonisch belang frameert staan op de hoek van Abovyan Street en Tumanyan Street, kijkend naar het noorden, het Sovjet-modernistische straatbeeld met het standbeeld als anker in het middenplan.

De wandelstraal vanaf het plein is uitzonderlijk. Binnen 12 minuten lopen bereik je: Republic Square (5 min zuidwaarts), de Vernissage-markt (weekenden, 5 min zuidoostwaarts), het Parajanov Museum (10 min oostwaarts), het Operagebouw (8 min noordwaarts op Mashtots Avenue), het Cascade-complex (12 min noordwestwaarts) en de Katoghike-kerk (5 min oostwaarts op Abovyan Street). Dit maakt het plein een ideaal ankerpunt voor een wandelcircuit van een halve dag door het centrum van Yerevan.

Aznavours impact op het internationale diaspora-bewustzijn

Wat Aznavour onderscheidde van andere Armeense diaspora-figuren van de 20ste eeuw was niet alleen de omvang van zijn roem, maar de manier waarop hij die inzette. Hij was niet in de eerste plaats een politieke figuur — zijn publieke identiteit was die van entertainer — en dat gaf hem toegang tot publiek en staatshoofden die expliciet politieke pleitbezorgers niet konden bereiken.

Toen hij voor de Franse Senaat getuigde over erkenning van de Genocide, werd hij niet ontvangen als lobbyist maar als nationale schat die een persoonlijk verzoek deed. Toen hij benefietconcerten gaf voor aardbevingsslachtoffers, weerspiegelden de ingezamelde fondsen de genegenheid van een publiek dat misschien onverschillig was gebleven voor een abstracte humanitaire oproep. Hij zette persoonlijke roem om in politieke munt met een consistentie die geen enkele Armeense diaspora-figuur voor of na hem heeft geëvenaard.

Zijn nalatenschap is in Yerevan niet alleen zichtbaar in het plein en het standbeeld, maar in het bredere culturele zelfvertrouwen van de stad. Het Armenië dat Aznavour na 1988 hielp heropbouwen, en dat hij voortdurend aan de buitenwereld vertegenwoordigde, is het Armenië dat toeristen nu bezoeken. Het plein is een monument voor de materiële en symbolische bijdrage van de diaspora aan die wederopbouw.

Veelgestelde vragen over Charles Aznavour Square

Waar precies bevindt Charles Aznavour Square zich?

Op Abovyan Street, ongeveer 200 meter ten noorden van Republic Square, voor het Cinema Moskva-gebouw. Het bronzen standbeeld is zichtbaar vanaf de straat.

Wanneer werd het standbeeld onthuld?

Het standbeeld werd onthuld op 24 mei 2014. Het plein zelf werd in 2001 naar Aznavour vernoemd.

Bezocht Aznavour het plein in persoon?

Ja. Aznavour woonde de onthulling van het standbeeld bij in 2014 en bezocht het plein bij latere reizen naar Yerevan.

Is er een verband tussen Aznavour en het Genocide Memorial?

Ja, een diep verband. Aznavour was een van de meest prominente internationale pleitbezorgers voor erkenning van de Armeense Genocide. Hij bezocht het Genocide Memorial bij Tsitsernakaberd meerdere malen, en zijn lied “Ils sont tombés” behoort tot de meest significante artistieke reacties op de gebeurtenis. Het gedenkteken en het plein vertegenwoordigen complementaire aspecten van het Armeense historische geheugen.

Zijn er andere straten of plaatsen in Yerevan vernoemd naar diaspora-Armeniërs?

Ja. Verscheidene straten en instellingen in Yerevan eren diaspora-Armeniërs die significant hebben bijgedragen aan het land — Kirk Kerkorian (zakenman en filantroop, financierde grote infrastructuur), Alex Manoogian (industrieel, financierde culturele instellingen) en anderen. De traditie van het vernoemen van locaties naar diaspora-donateurs en pleitbezorgers weerspiegelt de specifieke relatie tussen de Armeense staat en zijn diaspora.

Was Aznavour de enige Armeense zanger van internationale faam?

Hij was de meest internationaal bekende, maar niet de enige. De Armeense muzikale diaspora heeft significante figuren geproduceerd in meerdere genres: Komitas Vardapet (vroege 20ste eeuw, klassieke muziek en folkbehoud), Alan Hovhaness (componist), System of a Down (rockband, vier leden van Armeense afkomst) en verscheidene Frans-Armeense zangers in de chanson-traditie die Aznavours pad volgden.

Een halve dag wandelen rond het plein opbouwen

Het Charles Aznavourplein werkt het beste niet als afzonderlijke stop maar als ankerpunt voor een langere wandeling door het centrum van Jerevan, aangezien het binnen makkelijk bereik ligt van de andere belangrijke bezienswaardigheden van de stad.

Begin bij het plein zelf voor foto’s in het ochtendlicht, wanneer het plein rustig is. Loop 5 minuten zuidwaarts naar het Republiekplein voor de roze-tufstenen architectuur en, als het weekend is, de vlooienmarkt Vernissage er vlak naast. Ga vandaar weer noordwaarts, voorbij het plein richting het Opera- en Balletheater van Jerevan aan de Mashtots-laan, ongeveer 8 minuten lopen, en ga door naar het Cascade-complex voor de middag.

Deze lus — Aznavourplein, Republiekplein, de Opera, de Cascade — beslaat ongeveer 2 km en 90 minuten lopen zonder stops, waardoor het realistisch is om als enkel halvedagcircuit te voltooien, zelfs met tijd ingebouwd bij elke locatie. Als je avond de fonteinshow van het Republiekplein omvat (alleen zomer, vanaf ongeveer 21.00 uur), sluit de lus mooi af terug bij het Republiekplein.

Voor bezoekers die meer geïnteresseerd zijn in nachtleven dan overdag bezienswaardigheden, werkt hetzelfde ankerpunt omgekeerd: begin de avond bij het Aznavourplein met diner op de Abovyanstraat, loop naar het Republiekplein voor de fonteinen, en sluit af met een drankje of live jazz — zie de nachtlevengids van Jerevan voor het volledige overzicht van bars, wijnbars en de Malkhas Jazz Club, allemaal binnen dezelfde compacte straal in het centrum van Jerevan.

Hoeveel tijd moet ik doorbrengen bij het Charles Aznavourplein?

Tien tot vijftien minuten dekt het standbeeld, de achtergrond van bioscoop Moskva en een rustige ronde over het plein. De meeste bezoekers passen het in bij een langere wandeling tussen het Republiekplein en het Cascade-complex in plaats van er een speciaal uitstapje van te maken, aangezien alle drie binnen ongeveer 15 minuten lopen van elkaar liggen.